RETINGER

Ojciec — Józef senior, krakowski adwokat, uczestnik powstania styczniowego, radny miejski; to on wygrał dla hr. Zamoyskiego słynny spór o Morskie Oko. Matka — córka rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Oboje umierają wcześnie: Józef junior zostaje sierotą wśród pięciorga rodzeństwa. Wychowanie i edukację przejmuje hr. Władysław Zamoyski — klient ojca, jeden z najbogatszych arystokratów Galicji.3

Chłopiec jest zdolny i żarliwie religijny; rodzina — jak sam później napisze — „żarliwie patriotyczna i żarliwie katolicka”. Około 1906 roku trafia do Rzymu, do Academia dei Nobili Ecclesiastici, kuźni watykańskich dyplomatów, pod protekcją kardynała Rampolli. Kariera duchowna kończy się, zanim się zaczęła — Retinger rezygnuje po kilku miesiącach. Pierwsza z wielu instytucji, do których wszedł głównym wejściem i wyszedł bocznym.

Sorbona, doktorat z literatury — podobno najmłodszy w historii uczelni, sfinansowany przez Zamoyskiego. Kuzynka Misia Godebska-Sert — modelka Renoira i Vuillarda, późniejsza mentorka Coco Chanel — wprowadza dwudziestolatka na paryskie salony: Ravel, Satie, Giraudoux, Mauriac. André Gide mówi mu prosto w oczy: „Józefie, nigdy nie będziesz pisarzem”. Ma rację — Retinger zostanie kimś rzadszym.

W Londynie, przez Arnolda Bennetta, poznaje w 1909 roku Josepha Conrada — zaczyna się jedna z najważniejszych przyjaźni jego życia. Conrad podziwia jego „niemal nieograniczony talent polityczny i dyplomatyczny”; latem 1914 Retinger organizuje Conradowi pierwszą od dwudziestu lat podróż do Polski. Wybucha wojna — obaj z trudem uciekają z kontynentu.1 W 1911 zakłada w Londynie jednoosobowe „Polish Bureau” — biuro nieistniejącego państwa.

W Wielkiej Wojnie Retinger zostaje samozwańczym ambasadorem sprawy polskiej w Londynie i Paryżu. Misję do USA w 1914 podsumuje sam: „największa klęska mojego życia… wyłącznie z mojej winy. Byłem zbyt pewny siebie. Zrobiłem wszystko źle.” Wtedy właśnie rodzi się wzorzec, który nie opuści go do śmierci: nikt nie wie, czyim naprawdę jest agentem. Niemcy nazywają go szpiegiem angielskim; Harold Nicolson z Foreign Office notuje: „skłonny jestem uważać dr. Retingera za międzynarodowego szpiega”.6

Szczyt tego okresu to afera Sixte'a (1916–1917): za namową markiza Boni de Castellane'a Retinger próbuje doprowadzić do separatnego pokoju Ententy z Austro-Węgrami, korzystając z kontaktów z bratem cesarzowej Zity, Sixte'em de Bourbon-Parma, i generałem jezuitów Włodzimierzem Ledóchowskim. Plan upada. W 1918 Retinger zostaje wydalony z Francji — załamanie nerwowe, rozpad małżeństwa, próba samobójcza. Ucieka przez Hiszpanię i Kubę do Meksyku.1

W rewolucyjnym Meksyku europejski salonowiec zostaje doradcą związkowego bossa Luisa Moronesa (porównywanego do „chicagowskiego gangstera epoki prohibicji”) i kolejnych prezydentów — Obregóna i Callesa. Doradza w polityce naftowej; po latach przyzna: „ponoszę częściową odpowiedzialność za nacjonalizację, ale tylko za samą ideę”. Jest zamieszany w aferę pięciu tysięcy skradzionych dokumentów ambasady USA i plan ich użycia wobec Waszyngtonu.1

W 1925 aresztowany w pociągu w St. Louis — jak twierdził, „za to, że nie jestem Józefem Retingerem” — spędza około czterech miesięcy w areszcie. Warunki opisze jego ówczesna partnerka, pisarka Katherine Anne Porter: „bardzo gorąco… pełno karaluchów, a jedzenie obrzydliwe”. To w Meksyku Retinger formułuje myśl, na której zbuduje resztę życia: wielkie problemy świata rozwiązuje nieformalna sieć wpływowych ludzi — „rodzaj mafii i otwartej konspiracji ludzi w różnych krajach”.

Po powrocie do Europy — naznaczonym śmiercią drugiej żony, Stelli Morel — Retinger wchodzi w polską politykę bocznymi drzwiami, jak zwykle. Zostaje łącznikiem antysanacyjnej opozycji skupionej wokół Frontu Morges — Sikorski, Paderewski, Witos, Korfanty, Haller — z brytyjską Partią Pracy; próbuje skłonić Londyn, by uzależnił pożyczki dla Polski od demokratyzacji rządu.9

To wtedy — przez ruch związkowy i Edo Fimmena — zawiązuje się kluczowa relacja jego życia: przyjaźń z gen. Władysławem Sikorskim, politykiem odsuniętym wówczas na boczny tor. Za trzy lata ten boczny tor stanie się głównym torem polskiej historii.

30 września 1939 Sikorski zostaje premierem rządu na uchodźstwie. Retinger otrzymuje jedyną oficjalną funkcję swojej kariery — doradcy ds. propagandy — a nieoficjalnie staje się głównym doradcą politycznym i tłumaczem premiera, obecnym przy niemal każdej rozmowie z Churchillem, Rooseveltem, Edenem, Stalinem. Brytyjczycy prowadzą na niego śledztwo; minister Dalton nazywa go „szczurem ściekowym”, ale przyznaje: „trzeba się z nim liczyć”. W Foreign Office krąży bon mot Churchilla: „le cousin du diable” — kuzynek diabła — oraz rada praktyczna: „nie ma sensu próbować omijać Retingera”.6

W czerwcu 1940, gdy Francja pada, Retinger dociera do Bordeaux, do uciekającego premiera. Zapytany, po co przyleciał, odpowiada: „Żeby zjeść z tobą lunch” — i zabiera Sikorskiego do Anglii. W sierpniu 1941, po pakcie Sikorski–Majski, jedzie do Moskwy jako chargé d'affaires negocjować los zesłanych Polaków; jego entuzjastyczne raporty o sowieckim traktowaniu Polaków Biskupski nazwie po prostu „bzdurą” — „prawdopodobnie dlatego, że to właśnie Londyn chciał, żeby to powiedział”. Równolegle Retinger jest architektem planów konfederacji polsko-czechosłowackiej — storpedowanych przez Beneša i Moskwę.1

4 lipca 1943 samolot Sikorskiego rozbija się w Gibraltarze. Retinger miał lecieć tym samym samolotem — zabrakło miejsca. Wezwany przez Churchilla o północy, zastaje premiera Wielkiej Brytanii we łzach. „Wszystkie nasze plany obróciły się wniwecz” — zanotuje.

Najbardziej filmowy epizod tej biografii — i najciemniejszy. W kwietniu 1944 roku 56-letni Retinger, bez przeszkolenia spadochronowego i w kiepskim zdrowiu, skacze nocą nad okupowaną Polską. Misję formalnie zleca premier Mikołajczyk; w praktyce organizuje ją brytyjskie SOE — prawdopodobnie z inicjatywy samego Retingera. Cel misji do dziś pozostaje sporny.12

Groźniejsze od Gestapo okaże się własne podziemie: kontrwywiad AK uznaje go za „agenta angielskiego i międzynarodowego aferzystę” i planuje jego likwidację. Sekwencja poniżej — krok po kroku, według relacji świadków i ustaleń historyków.5

Po wojnie Retinger przekierowuje całą energię i sieć kontaktów na jedną ideę: zjednoczoną Europę jako zabezpieczenie przed kolejną wojną. Zakłada European League for Economic Cooperation (1946), buduje Liaison Committee łączący rywalizujące ruchy federalistyczne (1947), wreszcie organizuje Kongres Europy w Hadze (7–10 maja 1948): 740 delegatów, Churchill jako mówca, Retinger jako spiritus movens.8

„Wszystko zaczęło się w Hadze” — powie Denis de Rougemont, nazywając Retingera „duchowym ojcem, ale i akuszerem Rady Europy”. Z Kongresu wyrasta Rada Europy (Traktat Londyński, 1949) i pośrednio cały proces integracji aż po dzisiejszą UE. Ciemniejsza strona: ruch w dużej mierze finansują amerykańskie fundacje i CIA (via American Committee on United Europe) — do 1958 roku 53,5% budżetu Ruchu Europejskiego.10

W 1952 Retinger odchodzi z Ruchu Europejskiego i zaczyna montować coś nowego: poufne spotkania czołowych polityków, biznesmenów i intelektualistów obu stron Atlantyku, mające rozbroić narastającą nieufność między Europą a Ameryką. Na tytularnego przewodniczącego wybiera księcia Bernharda Holenderskiego; motorem wszystkiego pozostaje sam. Ambasador Quaroni wspomina: „Pomysły sypały się z Retingera jak seria z karabinu maszynowego… Stary intrygant miał tak ujmujący sposób bycia, że zgadzaliśmy się na wszystko.”

Pierwsza konferencja: maj 1954, hotel De Bilderberg w Oosterbeek — stąd nazwa. Retinger jest sekretarzem generalnym do śmierci; grupa od początku wybiera pełną dyskrecję (brak biura, brak nazwisk mówców, zakaz cytowania) — co stanie się pożywką dla teorii spiskowych na następne dekady.14

W 1958 zostaje nominowany do Pokojowej Nagrody Nobla. Dwa lata później umiera na raka płuc — w skrajnym ubóstwie, w małym mieszkaniu nad domem towarowym Harrods. W pogrzebie na cmentarzu East Sheen uczestniczą generałowie Anders i Kukiel. Bibliotekę zapisuje w testamencie Uniwersytetowi Jagiellońskiemu — w mieście, do którego nie mógł wrócić.1